Het overlijdensattest

Het overlijden moet altijd officieel vastgesteld worden. Als de persoon thuis is overleden, kan de huisarts of de arts van wacht de vaststelling doen, waarna u een overlijdensattest wordt overhandigd. Als het overlijden in een ziekenhuis plaatsvindt, wordt het ter plaatse geregeld. Als de overledene ervoor gekozen had zijn lichaam of organen af te staan, dan moet u de artsen daar onmiddellijk van op de hoogte brengen.

De overlijdensakte

Het overlijden moet vervolgens aangegeven worden bij de Burgerlijke stand van de gemeente waar de persoon overleden is. Daar wordt de overlijdensakte opgemaakt. Meestal staat de begrafenisonderneming in voor de akte maar de familie kan ook autonoom handelen. Let wel op dat u alle nodige documenten meebrengt, namelijk: het overlijdensattest opgemaakt door de arts (zie hierboven), de identiteitskaart en het rijbewijs van de overledene, het trouwboekje, eventueel de laatste wilsbeschikking en desgevallend de aanvraag voor crematie. Bij een verdacht of gewelddadig overlijden (waar ook zelfmoord onder valt), is het best om ook het proces-verbaal te hebben van de politie die de feiten heeft vastgesteld en de toelating voor teraardebestelling van het Parket. De overlijdensakte bevestigt de identiteit van de overledene in aanwezigheid van twee getuigen en is voor de autoriteiten nodig om de toelating tot begrafenis te geven. Laat het dus duidelijk zijn dat het niet mogelijk is de persoon te begraven zonder dat document. De akte zal overgeschreven worden in de registers van de gemeente waar de overledene woonde. U ontvangt een uittreksel van de overlijdensakte. Als de persoon in het buitenland overleden is, moet u de buitenlandse overlijdensakte doen overschrijven in de Belgische registers.

Wie moet u verwittigen?

De lijst van administratieve stappen die daarna moeten ondernomen worden, kan lang zijn. Vooral de volgende instanties moeten verwittigd worden: de bank, de notaris, de verzekeringsmaatschappij, de pensioendienst (als de overleden gepensioneerd was), de belastingen, de DIV (om de eventuele nummerplaat te doen schrappen) en het ziekenfonds. Denk er ook aan de zaken te regelen met de gas/elektriciteitsleverancier, de telefoonoperator en de watermaatschappij. Als de overledene verhuurder of huurder was moet u ten slotte ook respectievelijk de huurder of de eigenaar op de hoogte brengen van het overlijden.

Certificaat of akte van erfrecht

Dit document geeft aan wie de wettelijke erfgenamen zijn en maakt het mogelijk om bijvoorbeeld de automatisch geblokkeerde bankrekeningen (en kluizen) te deblokkeren, en dit zelfs indien u een volmacht had op de rekening van de overleden ouder. Dit document is niet gratis: het kost tussen €90 voor het certificaat en tot €200 voor de akte opgemaakt door een notaris. Het overlijden leidt immers tot de opening van de successie.

U doet er goed aan een aangifte van successie in te dienen

Dat hoeft niet noodzakelijk via een notaris te gebeuren. Let wel op voor fouten in de aangifte, die er soms toe kunnen leiden dat u te veel successierechten moet betalen. Als u goederen vergeet aan te geven kan u bovendien een boete opgelegd krijgen. Bij het overlijden blokkeert de bank ook de rekening van de levenspartner, ongeacht onder welk stelsel het paar samenleefde (samenwonend of gehuwd). De belastingdienst verplicht de bank dit te doen. Hetzelfde geldt voor bankkluizen: die worden gesloten en pas weer geopend in aanwezigheid van een ambtenaar van de belastingen, die een inventaris van de inhoud opmaakt. Tussen het blokkeren en het vrijgeven van de rekening, eenmaal het certificaat van erfrecht opgemaakt is, kunnen meerdere weken voorbijgaan, wat in een aantal gevallen al mensen in een zeer delicate financiële situatie gebracht heeft. Daarom laat de wet sinds 2009 de overlevende echtgenoot/echtgenote (weduwnaar/weduwe of wettelijk samenwonende partner) toe om de helft van het saldo op te vragen met een maximum van 5.000 euro, zonder dat het fameuze bewijs van erfrecht voorgelegd moet worden.

Bankopzoekingen

Heeft uw overleden ouder u nooit verteld waar zijn geld ondergebracht/belegd is? Na voorlegging van de overlijdensakte en het bewijs van erfrecht kan u Febelfin, de federatie van de financiële sector van België, inschakelen om het nodige opzoekwerk te doen. U betaalt hiervoor 125 euro. Deze mogelijkheid bestaat niet voor een eventuele levensverzekering; in dat geval is het aan u om bij de verschillende maatschappijen uw licht te gaan opsteken.

Het overlevingspensioen(1)

Als u sinds minstens een jaar gehuwd was en ouder bent dan 45 jaar, dan hebt u recht op een overlevingspensioen. Als de overledene gepensioneerd was (als werknemer of zelfstandige), wordt de formaliteit automatisch in orde gebracht als het overlijden bevestigd is. Als de overledene nog actief was op het moment van het overlijden, moet u zich wenden tot de gemeentediensten. Als hij staatsambtenaar was, dient u zich te wenden tot de pensioendienst van de openbare sector. Merk op dat als de persoon nog werkte, zijn of haar werkgever eraan gehouden is om de nog verschuldigde lonen, vakantiegeld en premies te betalen. Vraag die werkgever ook of er eventueel een groepsverzekering beschikbaar is.

De successie

Als de erfgenamen de erfenis zonder meer aanvaarden, moeten ze een successieaangifte indienen bij het registratiekantoor van de fiscale woonplaats. Dit moet binnen de vijf maanden na het overlijden gebeuren. Een notaris gelast zich vervolgens met de identificatie van de goederen die deel uitmaken van de successie. Het staat u echter vrij om de erfenis te verwerpen, bijvoorbeeld als u weet dat de overledene schulden had. Een derde mogelijkheid, die zich situeert tussen aanvaarding en verwerping, bestaat erin dat u de erfenis aanvaardt onder voorrecht van boedelbeschrijving. In dat geval kiest de erfgenamen pas om de erfenis al dan niet te aanvaarden nadat een volledige inventaris van de activa en de passiva van de nalatenschap opgemaakt werd. De begrafeniskosten mogen van de successierechten afgetrokken worden.(2) Opgelet: als u het huis van de overleden begint leeg te maken, laat dat veronderstellen dat u de erfenis aanvaard hebt. Die aanvaarding kan immers stilzwijgend gebeuren (artikel 778 van het Burgerlijk Wetboek). Daarna is het niet meer mogelijk om de erfenis nog te weigeren of te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving.

(1) Overlevingspensioen.
(2) De overledene heeft misschien zelf stappen ondernomen (bijv. uitvaartverzekering) om de begrafenis voor te bereiden, dus is het nuttig om ook daarnaar te informeren. Zie hierover o.a.: Begrafenisondernemers.