Het OIVO betreurt dat de zwarte lijsten waar de consumenten op geplaatst kunnen worden, nog altijd niet bij wet omkaderd zijn. Dat is nochtans wel al het geval voor de Centrale voor kredieten aan particulieren, in het kader van de wet van 12 juni 1991 op het consumentenkrediet.

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer (1)heeft al meermaals de onwettigheid van zulke lijsten aangeklaagd, maar haar adviezen zijn niet dwingend.

Transparantie en misbruiken

De grootste kritiek die op zulke lijsten gegeven kan worden, is dat ze niet transparant zijn. Het zijn de verzekeraars die het initiatief nemen om klanten op de lijst in te schrijven in geval van een speciaal risico, doorgaans bij het te sterk afwijken van het statistische gemiddelde of nog wanneer iemand niet als een goede huisvader handelt. Hoe lang een persoon geregistreerd blijft is afhankelijk van de reden voor de registratie, maar kan wel van 3 tot 10 jaar oplopen (2).

Daarbij komt nog dat misbruiken van die registratie niet onmogelijk zijn. Zo herinneren we ons nog heel levendig dat het OIVO ooit onterecht gedurende enkele maanden op de zwarte lijst van Preventel (3) terechtkwam ten gevolge van een geschil met een mobiele telefonieoperator. En hoe kwam dat? Door een administratieve fout van die operator.

Die mogelijke misbruiken zijn vooral zorgwekkend omdat de gevolgen voor de geregistreerde persoon dramatisch kunnen zijn. Iemand die op de zwarte lijst staat, kan immers elke toegang ontzegd worden tot een bepaalde verplichte dienst of niet-verplichte dienst die tot de universele dienstverlening gerekend wordt.

En dat terwijl het niet betalen het gevolg kan zijn van een betwisting van de gegevens en niet per definitie uit een solvabiliteitsprobleem voortvloeit.

De zogenaamde "anticipatory breach" clausules

Die clausules zeggen zeer veel over de macht die bepaalde ondernemingen zich aanmeten in hun relaties met de consumenten. Door die clausules behoudt de verkoper zich het recht voor om eenzijdig het contract te beëindigen terwijl de tekortkoming van de consument maar hypothetisch is en verband houdt met een wijziging van zijn/haar persoonlijke situatie.

Een voorbeeld: "Wij kunnen het contract vóór zijn einddatum opzeggen, per aangetekend schrijven, met onmiddellijke ingang, zonder gerechtelijke tussenkomst noch vergoeding (...) als (...) wij reden hebben om aan te nemen dat uw financiële situatie zodanig is dat u uw betaalverplichtingen niet zult nakomen (bijv. in geval van een procedure voor collectieve schuldregeling, beslag, schulden ten overstaan van de RSZ, een geprotesteerde wisselbrief, enz.)."

Zoals we zien zijn dit draconische clausules voor een financieel kwetsbare consument. Een vraag om uitstel van betaling of de inleiding van een procedure voor collectieve schuldregeling zouden al kunnen leiden tot een contractverbreking, ook al schiet de consument in geen enkel opzicht tekort! (4)

Al leidt dit niet tot inschrijving op een zwarte lijst, zijn de mogelijke misbruiken ook hier weer groot. Het OIVO is trouwens van mening dat zulke clausules onwettig zijn. Net als de inschrijving op een zwarte lijst komen die clausules neer op het verwerpen van het "vermoeden van onschuld" van de consument.

Het OIVO herhaalt daarom zijn vraag om een wettelijke omkadering van die negatieve lijsten, die met het oog op de essentiële principes van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer op een zo transparant mogelijke manier gebruikt moeten worden.

(1)Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, www.privacycommission.be, advies 21/2000 van 28 juni 2000; advies 52/2002 van 19 december 2002. In haar adviezen van 15 juni 2005 betreffende de omkadering van de zwarte lijsten en van 12 juli 2006 aangaande een voorontwerp van wet betreffende de negatieve lijsten vertolkt de CBPL algemeen de mening dat de negatieve lijsten zich in principe in de illegale sfeer bevinden.
(2)http://www.datassur.be
(3)De VZW Preventel werd ondertussen al opgeheven.
(4)Platform Dag Zonder Krediet, Aanbevelingen 2009, www.dagzonderkrediet.be